Czy klient musi sam przeliczyć RRSO? Kto udowadnia błąd w sprawie o sankcję kredytu darmowego

Kredytobiorca, który chce skorzystać z sankcji kredytu darmowego z powodu błędnie podanego RRSO, nie musi sam przeliczać tego wskaźnika co do setnej części procenta. Musi jednak wskazać, co konkretnie jest w wyliczeniu banku nie tak. Kto ma potem udowodnić, że RRSO jest poprawne albo błędne, to dziś jedno z najbardziej spornych pytań w sprawach o sankcję kredytu darmowego, a sądy odpowiadają na nie różnie.

RRSO, czyli rzeczywista roczna stopa oprocentowania, pokazuje w procentach w skali roku całkowity koszt kredytu ponoszony przez konsumenta: odsetki, prowizje, opłaty i inne obowiązkowe koszty. Ustawa o kredycie konsumenckim wymaga, aby umowa podawała RRSO wraz z założeniami przyjętymi do jego obliczenia, a sposób liczenia określa wzór zawarty w załączniku do ustawy. Jeśli bank naruszy obowiązek objęty art. 45 ustawy i spełnione są pozostałe przesłanki, konsument może złożyć pisemne oświadczenie o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego. Zakres rozliczenia, w tym ustawowe wyjątki dotyczące kosztów zabezpieczenia, wymaga oceny umowy. W tym poradniku nie wracamy do tego, jak działa sama sankcja i jak odzyskać zapłacone odsetki, bo opisujemy to w osobnym artykule o zwrocie odsetek w ramach sankcji kredytu darmowego. Skupiamy się na tym, jak udowodnić, że RRSO było błędne: kto ma ciężar dowodu, jakie dokumenty są potrzebne i kiedy w sprawie pojawia się biegły.

Czy klient musi sam przeliczyć RRSO? Krótka odpowiedź

Nie musi, ale nie może też ograniczyć się do ogólnego stwierdzenia, że RRSO jest błędne. Sądy, które przerzucają ciężar dowodu na bank, i tak oczekują od konsumenta konkretnego zarzutu: wskazania, który koszt bank pominął albo uwzględnił niewłaściwie, jakie daty przyjął lub dlaczego harmonogram nie zgadza się z podanym wskaźnikiem. Sądy, które obciążają dowodem konsumenta, oczekują więcej, czasem także wniosku o opinię biegłego. W praktyce najbezpieczniej jest więc przygotować sprawę tak, jakby to konsument musiał wykazać błąd, a jednocześnie domagać się, by bank przedstawił własne wyliczenie.

Skąd bierze się spór o ciężar dowodu

Ogólna zasada polskiego prawa jest prosta: kto twierdzi, ten dowodzi. Art. 6 Kodeksu cywilnego stanowi, że ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne, a art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego dodaje, że to strony mają wskazywać dowody. Skoro konsument twierdzi, że RRSO jest błędne, i wywodzi z tego sankcję kredytu darmowego, pozornie to on powinien błąd udowodnić.

Problem polega na tym, że w sprawach konsumenckich ta zasada zderza się z prawem Unii Europejskiej. Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 18 grudnia 2014 r. w sprawie C-449/13 (CA Consumer Finance) odniósł się do ciężaru dowodu wykonania określonych obowiązków przedumownych i oceny zdolności kredytowej. Nie rozstrzygał bezpośrednio każdego sporu o poprawność RRSO wskazanej w umowie. Niektóre polskie sądy wykorzystują jego rozumowanie jako argument przy ocenie obowiązków informacyjnych, ale zastosowanie go do RRSO jest przedmiotem sporu. Do tego dochodzi argument praktyczny: to bank ma wszystkie dane potrzebne do obliczenia wskaźnika, a konsument widzi zwykle tylko wynik.

Dwie linie orzecznicze

W orzecznictwie sądów powszechnych ukształtowały się dwa podejścia. Oba podejścia pojawiają się w orzeczeniach. Bez pełnego przeglądu spraw nie można ustalić, które występuje częściej.

Najbardziej wyrazisty przykład pierwszego podejścia to sprawa rozstrzygnięta przez Sąd Okręgowy w Poznaniu (II Ca 1999/23). Kredyt obejmował prowizję w wysokości 4 949,77 zł, którą bank skredytował i od której naliczał odsetki. Konsument zakwestionował podane w umowie RRSO. Bank twierdził, że skoro parametry umowy były prawidłowe, to i wynik musi być prawidłowy, ale nie przedstawił nawet samego wyliczenia: jakie wartości podstawił do wzoru i jaki otrzymał wynik. Sąd uznał, że bez wiadomości specjalnych nie da się zweryfikować RRSO, a ciężar przeprowadzenia takiego dowodu, w tym przez biegłego, spoczywał na banku. Skutkiem było zastosowanie sankcji kredytu darmowego.

W sprawach z drugiej linii sądy oddalały powództwa, bo konsument jedynie ogólnie twierdził, że RRSO jest błędne, nie wskazując, na czym błąd polega, i nie wnosząc o dowód, który mógłby to wykazać. Warto zwrócić uwagę, że nawet sądy przerzucające ciężar dowodu na bank wymagają, by zarzut konsumenta był konkretny. Różnica między liniami nie dotyczy więc tego, czy konsument musi coś zrobić, tylko tego, jak daleko musi się posunąć.

Czego nie przesądza wyrok TSUE w sprawie Lexitor

Na pytanie o RRSO wpływa też wyrok TSUE z 13 lutego 2025 r. w sprawie C-472/23 (Lexitor). Trybunał uznał, że jeśli RRSO okazało się zawyżone tylko dlatego, że sąd później uznał jedno z postanowień umowy za nieuczciwe, nie oznacza to samo w sobie naruszenia obowiązku informacyjnego. Ma to praktyczne znaczenie dla budowania zarzutu. Bezpieczniejszy jest zarzut matematyczny, czyli wykazanie, że bank źle obliczył wskaźnik według ustawowego wzoru albo pominął koszt, który powinien uwzględnić, niż zarzut, który najpierw wymaga uznania któregoś postanowienia za niedozwolone, a dopiero potem prowadzi do wniosku, że RRSO jest błędne.

Co musi zrobić konsument, żeby zarzut był skuteczny

Niezależnie od tego, którą linię przyjmie sąd, skuteczny zarzut wobec RRSO ma kilka wspólnych cech. Po pierwsze, wskazuje konkretne źródło błędu. Przedmiotem zarzutów bywają m.in. odsetki od kredytowanych kosztów, pominięcie obowiązkowego kosztu, na przykład ubezpieczenia wymaganego do uzyskania kredytu, lub przyjęte daty wypłaty i spłaty. Każdy zarzut wymaga osobnej analizy założeń z chwili zawarcia umowy; sama obecność kredytowanej prowizji nie dowodzi automatycznie błędu rachunkowego RRSO. Po drugie, opiera się na dokumentach, które pozwalają ten błąd zweryfikować. Po trzecie, zawiera wnioski dowodowe: o zobowiązanie banku do przedstawienia wyliczenia RRSO i, w razie potrzeby, o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego.

Warto pamiętać, że własne wyliczenie konsumenta, wynik z kalkulatora internetowego czy opinia zamówiona prywatnie u eksperta nie są w procesie dowodem z opinii biegłego. Sąd traktuje je jako stanowisko strony i część argumentacji. Są przydatne, bo pokazują sądowi konkretny mechanizm błędu i uprawdopodobniają zarzut, ale jeśli bank je zakwestionuje, rozstrzygnąć spór może opinia biegłego powołanego przez sąd.

Jak zmusić bank do pokazania wyliczenia

Konsument nie ma dostępu do arkusza, w którym bank obliczył RRSO. Ma jednak narzędzie procesowe, które pozwala tę asymetrię wyrównać. Na podstawie art. 248 Kodeksu postępowania cywilnego można wnieść, aby sąd zobowiązał bank do przedstawienia dokumentu znajdującego się w jego posiadaniu, w tym wyliczenia RRSO z wartościami podstawionymi do wzoru. Jeśli bank odmówi albo przedstawi dokument niepełny, sąd może ocenić tę postawę przy rozstrzyganiu sprawy (art. 233 § 2 k.p.c.). W sprawie poznańskiej właśnie brak wyliczenia przesądził o wyniku.

Taki wniosek warto złożyć już w pozwie albo w odpowiedzi na sprzeciw banku. Im wcześniej bank zostanie zobowiązany do pokazania swoich obliczeń, tym szybciej widać, czy błąd rzeczywiście istnieje i czy w ogóle potrzebny jest biegły.

Biegły w sprawie o RRSO: kiedy, kto i za ile

Dowód z opinii biegłego sąd dopuszcza wtedy, gdy rozstrzygnięcie wymaga wiadomości specjalnych (art. 278 k.p.c.). W sprawach o RRSO chodzi zwykle o biegłego z zakresu rachunkowości, finansów lub bankowości, który sprawdza, czy bank prawidłowo zastosował ustawowy wzór, jakie przepływy pieniężne uwzględnił, jakie daty przyjął i czy w wyliczeniu znalazły się wszystkie koszty, które powinny się tam znaleźć. Nie zawsze jest on konieczny. Jeśli błąd jest oczywisty i bank go nie kwestionuje, albo jeśli bank w ogóle nie przedstawił wyliczenia, sąd może rozstrzygnąć sprawę bez opinii.

O tym, kto ponosi koszt biegłego, decyduje w praktyce ciężar dowodu. Zaliczkę na wydatki związane z dowodem co do zasady wpłaca strona, która o niego wnosi, zgodnie z decyzją sądu i z uwzględnieniem ewentualnego zwolnienia od kosztów. Jeśli sąd przyjmuje, że to bank musi wykazać poprawność RRSO, a bank o biegłego nie wnosi, ryzyko braku dowodu obciąża bank. Jeśli sąd przyjmuje odwrotnie, o biegłego musi wnieść konsument i wyłożyć zaliczkę. Ostatecznie koszty procesu, w tym biegłego, ponosi co do zasady strona przegrywająca. Dlatego przed procesem warto ocenić, jak w podobnych sprawach orzeka właściwy sąd, i przygotować wniosek o biegłego tak, by można go było zgłosić w odpowiednim momencie.

Dobrze sformułowana teza dowodowa ma ogromne znaczenie, bo biegły odpowiada tylko na zadane pytania. Zamiast ogólnego pytania „czy RRSO jest prawidłowe” lepiej zapytać, czy bank prawidłowo zastosował wzór z załącznika do ustawy, czy uwzględnił w wyliczeniu określony koszt, jakie daty przepływów przyjął, jak zmieni się RRSO po wyłączeniu odsetek od skredytowanej prowizji i czy RRSO podane w umowie odpowiada harmonogramowi spłat.

Dokumenty i dane potrzebne do analizy RRSO: checklista

Poniżej zestawiamy dane, które pozwalają ocenić, czy RRSO w umowie mogło zostać obliczone błędnie, i przygotować konkretny zarzut. Nie wszystkie są potrzebne w każdej sprawie, ale im więcej z nich jest dostępnych, tym dokładniejsza analiza.

Szczególnie ważna jest data całkowitej spłaty. Art. 45 ust. 5 przewiduje wygaśnięcie uprawnienia po roku od wykonania umowy. W orzecznictwie często wiąże się to z wykonaniem obowiązków przez obie strony, jednak ocena daty zależy od rozliczenia i okoliczności konkretnej sprawy; nie należy automatycznie utożsamiać jej wyłącznie z datą ostatniej raty. Przy kredytach spłaconych przed terminem, w tym refinansowanych, ten termin bywa krótszy, niż kredytobiorcy zakładają. Sankcja dotyczy kredytów konsumenckich objętych ustawą, czyli co do zasady do kwoty 255 550 zł albo równowartości tej kwoty w walucie obcej.

Najczęstsze błędy przy zarzucie wobec RRSO

W sporach o RRSO sposób przedstawienia i wykazania zarzutów może mieć istotne znaczenie. Pierwszym błędem jest zarzut ogólnikowy, ograniczony do stwierdzenia, że „RRSO jest zaniżone”, bez wskazania mechanizmu. Drugim jest oparcie całej sprawy na wyniku kalkulatora bez wniosków dowodowych, które pozwolą sądowi ten wynik zweryfikować. Trzecim jest brak wniosku o zobowiązanie banku do przedstawienia wyliczenia, przez co sąd nie ma czego porównać. Czwartym jest pozostawienie kwestii biegłego na ostatnią chwilę, kiedy sąd uzna wniosek za spóźniony. Piątym jest oparcie zarzutu wyłącznie na nieuczciwości któregoś postanowienia umowy, co po wyroku w sprawie Lexitor jest argumentem słabszym niż zarzut czysto rachunkowy.

Pytania i odpowiedzi

Czy muszę sam przeliczyć RRSO, żeby skorzystać z sankcji kredytu darmowego?

Nie, ale trzeba wskazać konkretny powód, dla którego RRSO jest błędne, na przykład pominięty obowiązkowy koszt ubezpieczenia albo konkretną niezgodność przyjętych danych; skutki naliczania odsetek od kredytowanej prowizji trzeba ocenić osobno. Samo ogólne twierdzenie o błędzie może nie wystarczyć.

Kto musi udowodnić, że RRSO jest błędne: klient czy bank?

Sądy są w tej kwestii podzielone. Niektóre, odwołując się m.in. do argumentacji z wyroku TSUE C-449/13, uznają, że w danej sprawie to bank powinien wykazać poprawność wyliczenia. Część sądów nadal stosuje ogólną zasadę, zgodnie z którą błąd musi udowodnić konsument.

Czy wynik z kalkulatora RRSO jest dowodem w sądzie?

Nie jest dowodem z opinii biegłego. Sąd traktuje go jako stanowisko strony. Jest jednak przydatny, bo pokazuje mechanizm błędu i może uzasadniać wniosek o biegłego albo o zobowiązanie banku do przedstawienia wyliczenia.

Kto płaci za biegłego w sprawie o RRSO?

Zaliczkę co do zasady wpłaca strona wnioskująca, zgodnie z decyzją sądu i z uwzględnieniem ewentualnego zwolnienia od kosztów. Ostatecznie koszty ponosi co do zasady strona przegrywająca proces. To, kto powinien wnieść o biegłego, zależy od tego, na kim sąd uzna ciężar dowodu.

Czy bank musi pokazać, jak obliczył RRSO?

Sąd może zobowiązać bank do przedstawienia dokumentów w jego posiadaniu, w tym wyliczenia RRSO, na wniosek konsumenta (art. 248 k.p.c.). Odmowę lub przedstawienie niepełnego wyliczenia sąd może ocenić na niekorzyść banku.

Podejrzewasz, że RRSO w Twojej umowie kredytu jest błędne? Prześlij umowę kredytu z harmonogramem spłat, formularz informacyjny, dokumenty ubezpieczenia i informację o dacie spłaty. Sprawdzimy, czy w wyliczeniu RRSO jest konkretny błąd, który da się wykazać w sądzie, i czy nie minął termin na złożenie oświadczenia o sankcji kredytu darmowego. Prześlij umowę do bezpłatnej analizy. Formularz otworzy się w drugim serwisie kancelarii.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Orzecznictwo w kwestii ciężaru dowodu poprawności RRSO nie jest jednolite, a wynik konkretnej sprawy zależy od treści umowy, rodzaju zarzutu i sądu, który ją rozpoznaje. Stan prawny na listopad 2026 r.

Źródła: TSUE C-449/13 · TSUE C-472/23 · SO Poznań II Ca 1999/23 · SO Kielce II Ca 440/26 · SO Łomża I Ca 196/25 · SR Toruń X C 778/25.